De overheid: haar uitgaven en kerntaken

Er zijn soms van die discussies over de overheid, over wat ze wel of niet zou mogen doen. Een mooie blogpost hierover is die van Andreas Tirez over subsidies voor cultuur (http://www.economieblog.be/wordpress/tegen-cultuursubsidies/). Kort samengevat stelt zijn blogpost dat de overheid wat betreft cultuur subsidies uitkeert aan zaken waarvan niet vaststaat dat ze maatschappelijke baten met zich meebrengen. Hij focust zich met andere woorden op een meer fundamentele vraag. Veel debatten gaan over hoe men de centen van de overheid moet verdelen (hoeveel naar A, hoeveel naar B?), terwijl het minder vaak gaat over of de overheid die centen eigenlijk wel zou moeten hebben (moeten A en B wel iets krijgen van de overheid?). Voor veel mensen lijken die discussies nogal abstract. Het is moeilijk om te overzien wat de overheid allemaal binnenkrijgt, waar ze het allemaal aan uitgeeft, enzovoorts. Ik vind het zelf ook niet altijd even makkelijk om te bepalen of bepaald beleid nu goed of slecht is. Ik gebruik er altijd een truckje voor. Een truckje dat ik voor alle zaken gebruik die op het eerste zicht te complex zijn: vereenvoudiging.

De overheid als een groepje vrienden

Ik vergelijk de overheid altijd met een groepje mensen die samenkomen en die dingen beslissen voor “the common good”. Want dat is de overheid in essentie ook. Dat simpele feit wordt verwaterd door allerlei complexe organisaties, wetten, politici met eigen agenda’s, enzovoorts. Maar in essentie is de overheid niet meer en niet minder dan de hele bevolking die samen aan tafel komt zitten en bepaalt wat er allemaal gedaan moet worden zodat ze als geheel beter af zijn. Een voorbeeldje. Stel je bent met 10 vrienden en je gaat een BBQ organiseren. Er werd afgesproken dat iedereen een gelijk deel van de kosten op zich neemt. Maar dan blijkt opeens dat Joske niet genoeg geld heeft. De anderen hadden hem toch graag in de groep gehad, want Joske is toch zo’n lolbroek! De negen anderen zetten zich rond tafel, geven elk wat euro’s af, zodat ze vlees en een tomaat kunnen kopen voor Joske. En uiteindelijk amuseert iedereen zich op de BBQ.

Dat is het ideale scenario van hoe een overheid zou werken. Nu laten we eens overgaan naar een ander voorbeeld. 30 vrienden willen nieuwjaar vieren en besluiten om een zaal te huren. Er wordt besloten dat iedereen 25 euro zal bijdragen. Een aantal mensen neemt de organisatie op zich en koopt drank en iets om te eten. Het volk komt binnen, de tafel staat vol met flessen drank en er zijn bitterballen. Hoera! De dag erna spreekt iedereen over zijn eigen ervaringen en horen de 30 vrienden opeens dat er elders nog een ander feestje was. Die andere vriendengroep had ook besloten 25 euro samen te leggen. Maar zij hadden hiervoor veel meer in ruil gekregen. Blijkbaar was er veel meer drank en ook veel meer keuze. Naast bitterballen was er ook een pastabuffet en er was zelfs een frietkraam! Nu zitten de vrienden met een probleem. Blijkbaar is hun geld helemaal niet zo goed uitgegeven. Blijkbaar is men drank gaan kopen in de nachtwinkel in plaats van in de Colruyt, en dat kost natuurlijk een pak meer. De DJ bleek achteraf ook nogal aan de dure kant. Daardoor was er geen geld meer voor de frietkraam en voor het pastabuffet. Jammer zeg… De tweede vriendengroep had voor hetzelfde geld véél meer in ruil gekregen. Iedereen weet dat een frietkraam dubbel ambiance is…

Jullie zien waar ik naartoe wil gaan. Een overheid werkt ongeveer op dezelfde manier. Het is een groep mensen die samenkomen en die allerlei dingen doen met gemeenschappelijk geld. Het enige probleem met mijn vereenvoudiging is dat de beslissingen van de overheid een hele hoop extra effecten creëren. Als een vriendengroep 100 euro uitgeeft, zijn ze die kwijt en basta. Een overheid kan geld uitgeven, maar is het dan ook niet meteen weer volledig kwijt. Hun uitgaven kunnen de economische groei stimuleren, hetgeen op zich weer extra belastingsinkomsten met zich meebrengt, enzovoorts. Maar er is één belangrijke constante: er kan geen euro worden uitgegeven zonder dat iemand die euro heeft opgehoest. De overheid kan geen geld uitgeven als niemand die euro eerst afgeeft. M.a.w. het geld moet ergens van komen.

Hoe komt de overheid aan geld?

De overheid heeft een aantal opties om aan geld te komen:

  • De “vandaag”-optie is om belastingen te heffen op allerlei zaken zoals lonen, consumptie, etc. De overheid kan bijvoorbeeld zeggen: op ieder pakje sigaretten worden nu X% belastingen betaald. De bevolking zal meteen voelen dat ze meer geld moeten afgeven.
  • De “toekomst”-optie is om geld te lenen. De overheid leent dan geld van mensen die geld teveel hebben, geeft dat geld uit, en betaalt het X jaar later terug. De bevolking zal niet meteen, maar pas later, voelen dat ze meer geld hebben uitgegeven. Daarom dat het voor overheden altijd aantrekkelijk is om te lenen. De overheidsschuld stijgt dan wel, maar de afbetaling is voor later, terwijl de cadeaus vandaag al uitgedeeld kunnen worden. Eeuwig schulden doorrollen (vandaag 100 euro lenen tot volgend jaar, volgend jaar opnieuw 100 euro lenen om de terugbetaling te doen, etc…) zal niet werken, want alle rentebetalingen die je moet doen in zo’n strategie zijn in huidige waarde gelijk aan een schuld van 100 euro.
  • Nog een andere (speciale) optie is om de centrale bank geld uit het niets te laten creëren en dat geld aan de overheid te geven. Concreet zou de centrale bank dan nieuwe overheidsobligaties kunnen opkopen. In de Europese context is dat politiek moeilijk haalbaar, de V.S. kunnen het iets makkelijker doen. Het probleem is echter dat wanneer je als een gek vers geld drukt en de overheid dat uit begint te geven, dat je dan inflatie krijgt, en dat is ook een vorm van belasting voor de inwoners van een land. Maar drukt de centrale bank nu al niet heel veel geld? Ja, maar dat zit vooral bij de banken die daar voorlopig niet veel mee doen. Het is pas wanneer dat geld in de economie terecht komt, dat er inflatie komt. Natuurlijk zegt de centrale bank dat ze op dat ogenblik de juiste dingen zullen doen om die inflatie tegen te gaan. We zullen zien of dat ook zo zal zijn.

Maar alle opties houden dus in dat de bewoners van een land betalen voor de uitgaven van de overheid. Vandaag, morgen, binnen 10 jaar, maakt niet uit, ooit moet men betalen. Nog een andere optie is om als overheid te weigeren om alle leningen terug te betalen, maar je moet dan maar eens zien hoe goed het met het land zal gaan, zodra niemand het land nog vertrouwt (cfr. Griekenland). Ook niet goed…

Euro in, euro out

We weten nu dus dat wanneer de overheid een euro uitgeeft, dat iemand anders die euro eerst kwijt is. Dan is de volgende vraag cruciaal: wat zou die persoon met die euro gedaan hebben als hij die niet zou moeten afgeven? Stel dat iemand van plan is om een euro te spenderen aan een zeer efficiënte boerderij. Maar in plaats daarvan neemt de overheid die euro af en investeert ze in een boerderij die maar half zo efficiënt is. Dat wil dus zeggen: voor hetzelfde geld maar half zoveel maïs. Dat zou uiteraard een bijzonder spijtige zaak zijn. De overheid kan die euro ook afnemen en daarmee een mooi standbeeld bouwen in het midden van het dorp waar iedereen zeer blij mee is. Dan is er wel minder maïs, en een standbeeld is nu niet echt productief, maar toch zijn de mensen tevreden. Dus: telkens wanneer de overheid geld afneemt van individuen om daar iets mee te doen, moeten we erop letten dat dat geld productief wordt ingezet, en zoniet: dat de uitgave tenminste een gewenst maatschappelijk doel nastreeft. Het moet niet altijd productief zijn, maar het moet op zich gewenst zijn door de bevolking.

Cultuur

Laten we dit alles eens doortrekken naar de blogpost van Andreas. Ik ken niet zo heel veel van cultuur, dus pik ik er gewoon een hypothetisch voorbeeldje uit: theater. Sommige mensen zien graag theater. Maar kennelijk is het voor die theaters niet winstgevend om op hun eentje allerlei producties rond te krijgen. Ze maken verlies en hebben subsidies nodig om dat verlies te compenseren. Waarom dan niet de toegangsprijs omhoog brengen? Wel, blijkbaar zou theater veel te duur zijn als men de prijs zou vragen die alle kosten zou dekken. Niemand zou dan nog naar het theater gaan. De vraag is dan: moeten we wel theater hebben als niemand wil betalen wat dat theater werkelijk kost? Stel dat het niet over theater gaat maar over lelijke broeken. De producent geraakt die broeken enkel kwijt wanneer hij de prijs voldoende laag zet. Maar dan kan hij zijn kosten niet dekken, hij maakt dan verlies. Ofwel krijgt hij dan subsidies van de overheid zodat hij verder kan doen met het produceren van lelijke broeken zonder verlies te maken, ofwel gaat hij failliet. Iedereen vindt het normaal dat deze persoon failliet zou gaan. We gaan toch geen overheidsgeld uitgeven zodat iemand lelijke broeken kan blijven fabriceren? Natuurlijk niet! Toch lijkt het heel normaal dat er voor theater een uitzondering wordt gemaakt, ondanks dat niemand theater zou willen zien als men de prijs zou vragen die de kosten dekt. Ik pleit hier helemaal niet voor de afschaffing van theater. Ik wil gewoon even duidelijk maken wat er allemaal aan de hand is. Als een bepaalde zaak subsidies nodig heeft om te blijven overleven, dan wil het zeggen dat er kennelijk niet genoeg mensen genoeg geld op tafel willen leggen. In normale omstandigheden gaat de producent failliet. Maar bij theater zegt de overheid iets anders. Blijkbaar is theater een cultureel erfgoed, iets dat belangrijk is voor de maatschappelijke ontwikkeling. Of dat zo is, daar moei ik mij niet mee. Als dat klopt, lijken subsidies op zijn plaats. Als dat niet klopt, dan lijken subsidies even absurd als subsidies voor lelijke broeken. En Andreas stelt dus dat het niet wijs is om te veronderstellen dat theater maatschappelijke baten zou hebben wanneer daar weinig bewijzen toe zijn. Ik weet niet of die stelling klopt, maar het is de moeite om daarover eens na te denken. Opnieuw: ik pleit hier dus niet voor de afschaffing van theater. Ik gebruik het gewoon als voorbeeld om de focus te leggen op de fundamentele taken van de overheid en hoe we over die taken moeten nadenken.

Nadenken over kerntaken

Wat mij vaak stoort aan België en eigenlijk aan het hele Europese continentale model is dat men zich kennelijk niet meer afvraagt welke functies de overheid allemaal zou moeten uitvoeren. Een minister kan hier gewoon bepalen dat kinderen geen GSM meer mogen hebben, en zet de ouders en hun opvoeding zo volledig buitenspel. Laat staan dat er wetenschappelijk bewijs is dat GSM’s werkelijk schade zou toebrengen aan kinderen. Better safe than sorry? Ja, dat zou perfect kunnen. Misschien is het uitstekend beleid, omdat ouders veel fouten maken wat betreft GSM’s voor hun kinderen, maar misschien ook niet. Maar er kraait geen haan naar. Althans, ik hoor die hanen toch niet kraaien (buiten hier en daar een eenzame libertariër). We zijn zo ver gekomen dat dat geen fundamentele discussie meer is, zoals in de V.S. (waar men trouwens ook meer en meer richting overheidsingrijpen evolueert), maar eerder iets dat speelt op de achtergrond. En dat vind ik toch wel jammer. Ik zeg niet dat we meer zoals de V.S. moeten zijn, maar ik vind wel dat we meer mogen nadenken over welke taken de overheid op zich neemt.

Het mag geen standaardassumptie zijn dat de overheid het beter kan. De overheid moet bewijzen dat ze het beter kan.

Uiteraard kan je zien dat de eerder linkse partijen vaker van bovenaf het gedrag van de bevolking willen sturen, terwijl de eerder rechtste partijen de macht vaker bij het individu leggen. Dat is een ideologisch keuze, maar wel een belangrijke, en daarover moet men nadenken.

2 reacties op “De overheid: haar uitgaven en kerntaken

  1. Pingback: Onderzoek naar cultuur: universiteiten wijzen de weg | Ik heb altijd gelijk

  2. Pingback: » Kunst en het maatschappelijke debat

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s